8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-4

Bu sayfadaki 20 soruluk test, 8. sınıf Türkçe dersi fiilde çatı konusunda en çok karıştırılan yapıları ölçer. Çatı sorularının zorluğu, eklerin tek bir işlevle sınırlı olmamasından gelir: “-ıl/-in” eki hem edilgen hem dönüşlü, “-t/-dır” eki hem oldurgan hem ettirgen çatı kurabilir. Bu yüzden ekten yola çıkarak kestirme yapmak, çoğu zaman yanlış sonuç verir. Aşağıda testin hangi becerileri ölçtüğünü, eklerin çok işlevliliğini, sık yapılan hataları ve dört adımlı çözüm yolunu bulacaksın.

Kazanım

Edilgen-dönüşlü, oldurgan-ettirgen ve geçişli-geçişsiz fiilleri ayırt eder; çatı eklerinin işlevini cümledeki kullanıma göre belirler. (Kazanım kodunu MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı’ndan doğrulayın; bu sayfada uydurma kod verilmez.)

Bu testte ne ölçülüyor?

• Edilgen-dönüşlü: “-ıl/-in” ekinin işi başkasına mı, öznenin kendisine mi yaptığını belirleme.
• Oldurgan-ettirgen: Geçişsizden geçişliye mi, geçişliden geçişliye mi geçiş olduğunu ayırma.
• Geçişlilik: Fiilin nesne alıp almadığını doğru belirleme.
• Çatı eki: Aynı ekin farklı işlevlerde kullanılabildiğini fark etme.

Çatı karışıklıkları: kısa hatırlatma

“-ıl/-in” eki her zaman edilgenlik bildirmez; dönüşlü de olabilir. “Cam kırıldı.” cümlesinde camı kimin kırdığı belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir; bu yüzden fiil edilgendir. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde ise çocuk kendi kendini yıkamıştır; cümleye “tarafından” eklemek anlamsız olur ve fiil dönüşlüdür. Aynı ek, iki farklı çatı kurmuştur; ayrımı yapan, cümlenin anlamıdır.

“-t/-dır” eki de her zaman ettirgenlik göstermez; oldurgan olabilir. “Oturttu.” fiili, geçişsiz olan “oturmak” fiilinden türemiştir ve nesne alır; bu yüzden oldurgandır. “Yazdırdı.” fiili ise geçişli olan “yazmak” fiilinden türemiştir ve işi bir başkasına yaptırmayı anlatır; bu yüzden ettirgendir. İki fiil de “-t/-dır” ekiyle kurulmuştur; ayrım, fiilin ek almadan önceki geçişlilik durumundadır.

“-ş” eki de tek işlevli değildir. “Selamlaştılar.” fiilinde iş karşılıklı yapılır ve işteş çatı kurulur. “Yaklaştı.” fiilinde ise işteşlik yoktur; “yaklaşmak” tek bir öznenin hareketini anlatır. Bu yüzden “-ş” gördüğünde hemen işteş demek yerine “İş kaç kişi arasında geçiyor?” sorusunu sormak gerekir. Cevap birden fazla kişiyse işteş, tek kişiyse değildir.

Ek–işlev tablosu

• “-ıl/-in” + belirsiz özne + “tarafından”: Edilgen — “Cam kırıldı.”
• “-ıl/-in” + öznenin kendine dönmesi: Dönüşlü — “Çocuk yıkandı.”
• “-t/-dır” + geçişsizden geçişliye: Oldurgan — “Oturttu.”
• “-t/-dır” + geçişliden geçişliye: Ettirgen — “Yazdırdı.”
• “-ş” + karşılıklılık: İşteş — “Selamlaştılar.”

En çok karıştırılan üç çift

Birinci çift edilgen ile dönüşlüdür: “Kapı açıldı.” (edilgen) / “Çocuk açıldı, rahatladı.” (dönüşlü). İkinci çift oldurgan ile ettirgendir: “Çocuğu uyuttu.” (oldurgan) / “Mektubu yazdırdı.” (ettirgen). Üçüncü çift işteş ile dönüşlüdür: “Mektuplaştılar.” (işteş) / “Hazırlandı.” (dönüşlü). Her çiftte ayrım, ekten değil, cümlenin anlamından ve fiilin temel hâlinden çıkar.

Ek mi, işlev mi? Üç soru

• Fiil ek almadan önce geçişli miydi? Geçişsizse ve ekle geçişli olduysa oldurgan; geçişliyse ve ekle de geçişli kaldıysa ettirgen aranır.
• “Tarafından” eklenebiliyor mu? Eklenebiliyorsa edilgen, eklenemiyorsa dönüşlü olabilir.
• İş kaç kişi arasında geçiyor? Birden fazla kişi karşılıklı yapıyorsa işteş çatı aranır.

Aynı fiil, dört çatı

“Kır-” fiili, çatı eklerinin işlevini göstermek için iyi bir örnektir. “Ali camı kırdı.” cümlesinde fiil etken ve geçişlidir. “Cam kırıldı.” cümlesinde aynı fiil edilgen olmuş, nesne özne yerine geçmiştir. “Ali kırıldı.” cümlesinde ise mecazlı bir dönüşlülük vardır; Ali kendi kendine kırılmamıştır ama iş kendisine dönmüştür. “İki çocuk kırıştı.” cümlesinde ise “-ş” eki işteşlik kurmuştur. Dört cümlede de aynı kök vardır; değişen, ek ve anlamdır.

Çatı belirlemede üç yanlış kestirme

Birinci kestirme, “-ıl/-in” eki varsa edilgen demektir; “yıkandı, giyindi, sevindi” fiilleri bu kestirmeyi bozar. İkinci kestirme, “-t/-dır” eki varsa ettirgen demektir; “oturttu, uyuttu, yatırdı” fiilleri oldurgandır. Üçüncü kestirme, nesne yoksa fiil geçişsizdir demektir; “Bugün çok okudum.” cümlesinde nesne yoktur ama fiil geçişlidir. Bu üç kestirme, çatı sorularında en sık yapılan hataların kaynağıdır.

Çatı sorularında cümleyi yeniden yazma

Bir fiilin çatısını belirlemekte zorlandığında cümleyi kendi sözcüklerinle yeniden yazmak işe yarar. “Kapı çalındı.” cümlesini “Biri kapıyı çaldı.” biçiminde yazarsan, cümlenin edilgen olduğunu ve gerçek öznenin belirsiz kaldığını hemen görürsün. “Çocuk yıkandı.” cümlesini ise “Çocuk kendini yıkadı.” biçiminde yazabilirsin; bu, dönüşlü çatının işaretidir. Yeniden yazma, eklerin aldatıcı benzerliğini ortadan kaldıran en pratik yöntemdir. Bu yöntemi sesli olarak uygulamak, cümlenin anlamını duymayı da kolaylaştırır. Kısa bir cümleyi iki farklı biçimde söylemek, çatı farkını kulakla ayırt etmeni sağlar.

Sık yapılan 3 hata

1. “-ıl/-in” eki görünce hemen edilgen sanmak. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde işi çocuk kendisi yaptığı için fiil dönüşlüdür.
2. “-t/-dır” eki görünce hemen ettirgen sanmak. “Oturttu” geçişsiz fiilden geçişli yapıldığı için oldurgandır.
3. Geçişsiz fiili nesne alıyor sanmak. “Uyudu.” fiiline “neyi” sorusu sorulamaz; nesne almadığı için geçişsizdir.

Çözüm stratejisi: 4 adım

1. Temel fiili bul. Ek almadan önce fiil geçişli mi, geçişsiz mi?
2. Özneyi kontrol et. İşi yapan mı, işten etkilenen mi?
3. Ekin işlevini belirle. Edilgenlik, dönüşlülük, oldurganlık veya ettirgenlik?
4. Nesne sorusunu sor. “Ne/neyi/kimi” cevap veriyor mu?

Örnek çözüm

“Bahçedeki kuru dallar kesildi, ardından çocuklara budama anlatıldı. Ustabaşı, ‘Bu iş böyle yapılırsa ağaç daha çok meyve verir,’ dedi ve genç işçiye ilk dalı kestirdi.” Bu parçada “kesildi” fiili edilgendir; dalları kimin kestiği belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir. “Anlatıldı” fiili de edilgendir; anlatan kişi belirtilmemiştir. “Kestirdi” fiili ise ettirgendir; “kesmek” geçişli olduğu için işin bir başkasına yaptırılması söz konusudur. Soru “Bu parçada hangi fiil ettirgendir?” diye soruyorsa, fiilin temel hâlinin geçişli olup olmadığına bakmak gerekir.

Nasıl çalışmalı?

Çatı eklerini ayırt etmenin en iyi yolu, aynı fiili farklı eklerle denemektir. “Kır-, yıka-, otur-, yaz-, selamlaş-” fiillerini al ve her biriyle dört cümle kur: etken, edilgen, dönüşlü, işteş. Ardından her cümleye “tarafından” eklemeyi dene; eklenebilenlerin edilgen olduğunu göreceksin. Oldurgan ve ettirgen için ise fiilin ek almadan önceki hâlini yaz: “otur-” geçişsiz, “yaz-” geçişli. Testte yanlış yaptığın sorularda eki mi, temel fiili mi atladığını not et.

İlgili içerik

• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testleri (6 test)
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-1
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-2
• 8. Sınıf Türkçe Testleri
• Fiilde Çatı Konu Anlatımı (KonuVakti)

Hazırlayan: Türkçe Test Vakti · Son güncelleme: 29 Ekim 2026