8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-3

Bu sayfadaki 20 soruluk test, 8. sınıf Türkçe dersi fiilde çatı konusunun öznesine göre çatı bölümünü ölçer. Öznesine göre çatı, cümledeki öznenin işi yapıp yapmadığına, işi kendine mi yoksa başkasıyla birlikte mi yaptığına bağlıdır. Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiiller bu dört başlıkta toplanır; ayrım, eklerden çok cümlenin anlamına ve “tarafından” testine dayanır. Aşağıda testin hangi becerileri ölçtüğünü, dört çatının sınırlarını, sık yapılan hataları ve dört adımlı çözüm yolunu bulacaksın.

Kazanım

Fiilleri öznesine göre sınıflandırır; etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiilleri ayırt eder; öznenin işi yapıp yapmadığını belirler. (Kazanım kodunu MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı’ndan doğrulayın; bu sayfada uydurma kod verilmez.)

Bu testte ne ölçülüyor?

• Etken fiil: Öznenin işi yaptığı fiilleri belirleme.
• Edilgen fiil: Öznenin işi almadığı, “-ıl/-in” ekli fiilleri ayırt etme.
• Dönüşlü fiil: Öznenin işi kendine yaptığı fiilleri tanıma.
• İşteş fiil: İşin birlikte yapıldığını bildiren fiilleri fark etme.

Öznesine göre çatı: kısa hatırlatma

Etken fiilde özne işi kendisi yapar: “Ali camı kırdı.” Burada camı kıran kişi Ali’dir ve özne bellidir. Etken çatı, Türkçede en yaygın çatıdır; özne işi yaptığı sürece fiil etkendir. “Çocuk koştu.”, “Kuş uçtu.”, “Öğrenciler sınava girdi.” cümlelerinde özneler işi yapan varlıklardır ve fiiller etkendir.

Edilgen fiilde özne işi yapmaz, işten etkilenir; fiil “-ıl/-in” ekiyle kurulur ve cümleye “tarafından” eklenebilir: “Cam kırıldı.” Burada camı kimin kırdığı belirsizdir; cam, kırılma işinden etkilenen varlıktır. Edilgen çatıda gerçek işi yapan kişi cümlede yer almaz ya da “tarafından” edatıyla sonradan eklenir: “Cam, rüzgâr tarafından kırıldı.” Bu ekleme, cümlenin edilgen olduğunu kesinleştirir.

Dönüşlü fiilde özne, işi kendi üzerinde yapar: “Çocuk yıkandı.” Burada çocuk hem yıkayan hem yıkanan kişidir; iş kendisine döner. Dönüşlü fiiller de “-ıl/-in” ekiyle kurulabildiği için edilgenle karıştırılır. Ayrım, işin kime döndüğünde saklıdır: Dönüşlüde özne işi kendine yapar, edilgende işi yapan belirsizdir.

İşteş fiilde iş birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır: “Selamlaştılar.”, “Mektuplaştılar.”, “Dövüştüler.” İşteş fiiller “-ş” ekiyle kurulur ve çoğu zaman çoğul özne gerektirir. “Selamlaştılar” cümlesinde selamlaşma karşılıklıdır; “birlikte yürüdüler” cümlesinde ise iş birlikte yapılır. İşteş çatı, işin tek bir kişi tarafından yapılamayacağını gösterir.

Edilgen ile dönüşlüyü ayırmak

İki çatı da “-ıl/-in” ekiyle kurulabildiği için ayrım cümlenin anlamına bakmayı gerektirir. “Cam kırıldı.” cümlesinde cam, kırma işini kendisi yapmamıştır; işi yapan belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir: “Cam, çocuk tarafından kırıldı.” Bu, edilgen çatının işaretidir. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde ise çocuk kendi kendini yıkamıştır; cümleye “tarafından” eklemek anlamsız olur. Bu yüzden “tarafından” testi, edilgen ile dönüşlüyü ayırmanın en pratik yoludur.

İşteş ile dönüşlüyü ayırmak

İşteş fiiller “-ş” ekiyle kurulur ve işin birden fazla kişi arasında geçtiğini gösterir: “Selamlaştılar.” Dönüşlü fiiller ise “-ıl/-in” ekiyle kurulur ve işin öznenin kendisine döndüğünü anlatır: “Yıkandı.” Ayrımı yapmak için “İş kaç kişi arasında geçiyor?” sorusunu sormak yeterlidir. Cevap “birden fazla kişi” ise işteş, “tek kişi kendi üzerinde” ise dönüşlüdür. “Konuştular” işteş, “Sessizce giyindi” dönüşlüdür. Bu ayrım, “-ş” ile “-ıl/-in” eklerini karıştıran öğrenciler için özellikle önemlidir. Ek, çatıyı ele verir; ancak son kararı her zaman cümlenin anlamı verir.

Etken mi, edilgen mi? Üç soru

• Özne işi yapıyor mu? Yapıyorsa etken, işten etkileniyorsa edilgen aranır.
• “Tarafından” eklenebiliyor mu? Eklenebiliyorsa edilgen, eklenemiyorsa dönüşlü ya da etken olabilir.
• İşi yapan belli mi? Belliyse etken; belirsizse edilgen çatı söz konusudur.
• İş kaç kişi arasında geçiyor? Birden fazla kişi karşılıklı yapıyorsa işteş çatı aranır.

Sözde özne ve edilgen çatı

Edilgen cümlelerde cümlenin öznesi, işi yapan değil işten etkilenen varlıktır; bu tür özneye sözde özne denir. “Cam kırıldı.” cümlesinde “cam” sözde öznedir; cam kırma işini yapmamıştır. “Bahçe temizlendi.” cümlesinde “bahçe” yine sözde öznedir. Bu ayrım, çatı sorularında “özne gerçek mi, sözde mi?” biçiminde karşına çıkar. Edilgen çatıyı belirlemek, sözde özneyi de belirlemek anlamına gelir.

Dönüşlü fiillerin sık örnekleri

• Yıkanmak, giyinmek, taranmak: Kişinin kendi üzerinde yaptığı işler.
• Sevinmek, üzülmek, utanmak: Duyguların öznenin kendisinde oluştuğu fiiller.
• Hazırlanmak, toparlanmak: Kişinin kendi durumunu değiştirdiği fiiller.

Bu fiillerde işin öznenin kendisine döndüğünü görmek, dönüşlü çatıyı tanımanın en kısa yoludur.

Sık yapılan 3 hata

1. Edilgen ile dönüşlüyü karıştırmak. “Cam kırıldı.” cümlesinde işi kimin yaptığı belirsizdir; edilgendir. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde çocuk kendini yıkamıştır; dönüşlüdür.
2. İşteş ile dönüşlüyü karıştırmak. “Selamlaştılar.” işteş; “Yıkandı.” dönüşlüdür. İşteşte birden fazla kişi birlikte hareket eder.
3. Etken fiilde öznenin işi yaptığını kaçırmak. “Ali camı kırdı.” cümlesinde özne Ali’dir ve işi yapan da odur; fiil etkendir.

Çözüm stratejisi: 4 adım

1. Özneyi bul. İşi yapan mı, işten etkilenen mi?
2. Edilgenlik ekini kontrol et. “-ıl/-in” ve “tarafından” var mı?
3. İşin yönünü belirle. Özne işi kendine mi yapıyor, başkasıyla birlikte mi?
4. Çatı türünü belirle. Etken, edilgen, dönüşlü veya işteş?

Örnek çözüm

“Sabah erkenden kalkan balıkçılar, ağlarını onardıktan sonra denize açıldı. Kıyıda kalanlar ise iskelede buluştu ve günün planını konuştu. Akşamüstü dönen tekneler, iskeleye yanaştırıldı; balıklar tezgâhlara taşındı.” Bu parçada “açıldı” fiili, balıkçılar işi kendileri yaptığı için etkendir. “Buluştu” ve “konuştu” fiilleri işteştir; iş birden fazla kişi arasında geçer. “Yanaştırıldı” ve “taşındı” fiilleri ise edilgendir; işi kimin yaptığı belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir. Soru “Bu parçada hangi fiil işteştir?” diye soruyorsa, işin kaç kişi arasında geçtiğine bakmak yeterlidir.

Nasıl çalışmalı?

Öznesine göre çatı, aynı fiili farklı çatılarda kullanarak öğrenilir. “Kır-” fiiliyle dört cümle kur: “Ali camı kırdı.” (etken), “Cam kırıldı.” (edilgen), “Çocuk düşüp kolunu kırdı.” (etken), “İki çocuk kavga ederken birbirini kırdı.” (işteş değil, etken). Ardından her cümleye “tarafından” eklemeyi dene; eklenebilenlerin edilgen olduğunu göreceksin. Testte yanlış yaptığın sorularda özneyi mi, “tarafından” testini mi atladığını not et. Bu iki adımı sırayla uygulamak, çatı sorularının neredeyse tamamını çözer.

İlgili içerik

• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testleri (6 test)
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-1
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-2
• 8. Sınıf Türkçe Testleri
• Fiilde Çatı Konu Anlatımı (KonuVakti)

Hazırlayan: Türkçe Test Vakti · Son güncelleme: 29 Ekim 2026