8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-1

Bu sayfadaki 20 soruluk test, 8. sınıf Türkçe dersi fiilde çatı konusunun temel ayrımlarını ölçer. Çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösterir; bu yüzden çatı soruları fiile değil, cümlenin öznesine ve nesnesine bakmayı gerektirir. Aynı fiil, cümledeki özneye göre etken, edilgen, dönüşlü ya da işteş olabilir. Aşağıda testin hangi becerileri ölçtüğünü, çatı türlerinin sınırlarını, sık yapılan hataları ve dört adımlı çözüm yolunu bulacaksın.

Kazanım

Fiillerin öznesine ve nesnesine göre çatı özelliklerini ayırt eder; etken, edilgen, dönüşlü, işteş, geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiilleri belirler. (Kazanım kodunu MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı’ndan doğrulayın; bu sayfada uydurma kod verilmez.)

Bu testte ne ölçülüyor?

• Öznesine göre çatı: Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiilleri ayırt etme.
• Nesnesine göre çatı: Geçişli ve geçişsiz fiilleri belirleme.
• Oldurgan ve ettirgen: Geçişsiz fiilin geçişli, geçişli fiilin yeniden geçişli yapılmasını fark etme.
• Edilgen-dönüşlü ayrımı: İşi başkasının yaptığı fiille öznenin kendi üzerinde yaptığı fiili ayırma.

Fiilde çatı: kısa hatırlatma

Öznesine göre çatı, işi kimin yaptığına bağlıdır. Etken fiilde özne işi kendisi yapar: “Ali camı kırdı.” Burada camı kıran kişi Ali’dir ve özne bellidir. Edilgen fiilde ise özne işi yapmaz, işten etkilenir; fiil “-ıl/-in” ekiyle kurulur ve cümleye “tarafından” eklenebilir: “Cam kırıldı.” Burada camı kimin kırdığı belirsizdir; cam, kırılma işinden etkilenen öznedir. Edilgen çatıda gerçek işi yapan kişi cümlede yer almaz ya da “tarafından” edatıyla sonradan eklenir.

Dönüşlü fiilde özne, işi kendi üzerinde yapar: “Çocuk yıkandı.” Burada çocuk hem yıkayan hem yıkanan kişidir; iş kendisine döner. Dönüşlü fiiller de “-ıl/-in” ekiyle kurulabilir; bu yüzden edilgenle karıştırılır. İşteş fiilde ise iş birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır: “Selamlaştılar.”, “Mektuplaştılar.” İşteş fiiller “-ş” ekiyle kurulur ve çoğu zaman çoğul özne gerektirir.

Nesnesine göre çatı, fiilin nesne alıp almadığına bağlıdır. Geçişli fiil nesne alır: “Kitabı okudu.” Burada “neyi okudu?” sorusunun cevabı vardır; fiil bir nesneye yönelmiştir. Geçişsiz fiil nesne almaz: “Uyudu.” Burada “neyi uyudu?” diye sorulamaz. Geçişlilik, cümlede nesnenin bulunup bulunmamasıyla değil, fiilin nesne alma kapasitesiyle ilgilidir; “Kitap okudu.” cümlesinde nesne ek almasa da fiil geçişlidir.

Oldurgan ve ettirgen çatılar, fiilin geçişlilik durumunu değiştirir. Oldurgan fiil, geçişsizken geçişli hâle gelir: “Oturdu → oturttu.” Burada “oturmak” nesne almazken “oturtmak” nesne alır; biri birini oturtur. Ettirgen fiil ise geçişliyken yeniden geçişli yapılır: “Yazdı → yazdırdı.” Burada “yazmak” zaten nesne alırken “yazdırmak” işi bir başkasına yaptırmayı anlatır. Kısaca oldurgan, geçişsizi geçişli yapar; ettirgen, geçişliyi bir kat daha geçişli hâle getirir.

Çatı tablosu

• Etken: “Ali camı kırdı.” — özne işi yapar.
• Edilgen: “Cam kırıldı.” — özne işten etkilenir.
• Dönüşlü: “Çocuk yıkandı.” — özne işi kendine yapar.
• İşteş: “Selamlaştılar.” — iş birlikte yapılır.
• Geçişli: “Kitabı okudu.” — nesne alır.
• Geçişsiz: “Uyudu.” — nesne almaz.
• Oldurgan: “Oturttu.” — geçişsizden geçişli.
• Ettirgen: “Yazdırdı.” — geçişliden geçişli.

Edilgen ile dönüşlüyü ayırmak

İki çatı da “-ıl/-in” ekiyle kurulabildiği için ayrım cümlenin anlamına bakmayı gerektirir. “Cam kırıldı.” cümlesinde cam, kırma işini kendisi yapmamıştır; işi yapan belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir: “Cam, rüzgâr tarafından kırıldı.” Bu, edilgen çatının işaretidir. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde ise çocuk kendi kendini yıkamıştır; cümleye “tarafından” eklemek anlamsız olur. Bu yüzden “tarafından” testi, edilgen ile dönüşlüyü ayırmanın en pratik yoludur.

Çatı sorularında sık çıkan fiiller

Bazı fiiller, ekleriyle birlikte çatı sorularında sık kullanılır. “Kırıldı, yıkandı, açıldı, kapandı” fiilleri edilgen ya da dönüşlü olabilir; hangisi olduğu cümlenin anlamına bağlıdır. “Oturttu, yatırdı, uyuttu” fiilleri oldurgandır; geçişsiz bir fiili geçişli yapmıştır. “Yazdırdı, yaptırdı, temizletti” fiilleri ise ettirgendir; işi bir başkasına yaptırmayı anlatır. “Selamlaştı, mektuplaştı, dövüştü” fiilleri işteştir; işin birlikte yapıldığını gösterir. Bu listeyi bilmek, sorularda fiili gördüğünde hangi çatı ihtimalini düşüneceğini hızlandırır.

Çatı ile öge ilişkisi

Çatı, cümlenin ögelerini de etkiler. Etken cümlede gerçek özne vardır: “Ali camı kırdı.” Edilgen cümlede ise gerçek özne yoktur; görünen özne sözde öznedir: “Cam kırıldı.” Bu yüzden çatı soruları ile öge soruları birbirini besler; çatıyı doğru belirlemek, öznenin gerçek mi sözde mi olduğunu da belirler. Dönüşlü cümlede özne hem yapan hem etkilenen olduğu için öge sayısı değişmez, ancak öznenin niteliği değişir.

Sık yapılan 3 hata

1. Edilgen ile dönüşlüyü karıştırmak. “Cam kırıldı.” cümlesinde işi kimin yaptığı belirsizdir; edilgendir. “Çocuk yıkandı.” cümlesinde çocuk kendi kendini yıkamıştır; dönüşlüdür.
2. Nesneyi yalnızca “-ı/-i” ekine bakarak aramak. “Kitap okudu.” cümlesinde nesne ek almasa da vardır; belirtisiz nesnedir. Nesne, yükleme “ne/neyi/kimi” sorusu sorularak bulunur.
3. Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak. Geçişsiz fiil geçişli yapılıyorsa oldurgan (“oturttu”), geçişli fiil yeniden geçişli yapılıyorsa ettirgen (“yazdırdı”) olur.

Çözüm stratejisi: 4 adım

1. Özneyi bul. İşi yapan mı, işten etkilenen mi? İşi yapan özne etken çatıyı gösterir.
2. Edilgenlik ekini ve “tarafından”ı kontrol et. “Tarafından” eklenebiliyorsa fiil edilgendir.
3. Nesne sorusunu sor. “Ne/neyi/kimi” sorusuna cevap varsa geçişli, yoksa geçişsizdir.
4. Geçişlilik değişimine bak. Geçişsizden geçişliye oldurgan, geçişliden geçişliye ettirgen denir.

Örnek çözüm

“Bahçıvan, kuruyan dalları budadı; ardından çocuklara ağacın nasıl budanacağını gösterdi. Bahçe akşama doğru toplandı ve çöpler kamyona yüklendi.” Bu parçada ilk cümlede “budadı” fiili etkendir; işi yapan bahçıvandır ve nesne “dalları”dır; fiil geçişlidir. İkinci cümlede “gösterdi” fiili yine etken ve geçişlidir. Üçüncü cümlede “toplandı” fiili edilgendir; bahçeyi kimin topladığı belirsizdir ve cümleye “tarafından” eklenebilir. “Yüklendi” fiili de edilgendir; çöpleri kimin yüklediği söylenmemiştir. Soru “Bu parçada hangi fiil edilgendir?” diye soruyorsa, “tarafından” testini uygulamak cevabı hemen verir.

Nasıl çalışmalı?

Çatı konusu, fiilleri cümle içinde karşılaştırarak öğrenilir. Her gün aynı fiili farklı çatılarda kullan: “kırdı, kırıldı, kırındı?” gibi denemeler yap; hangi ekin hangi çatıyı kurduğunu not et. Ardından etken bir cümleyi edilgene, dönüşlüyü etkene çevir ve anlamın nasıl değiştiğini yaz. Testte yanlış yaptığın sorularda hangi adımı atladığını belirle: Özneyi mi bulamadın, “tarafından” testini mi unuttun, nesne sorusunu mu yanlış sordun? Bu üç soru, hataların çoğunu açıklar.

İlgili içerik

• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testleri (6 test)
• 8. Sınıf Cümlenin Ögeleri Testi-1
• 8. Sınıf Cümle Türleri Testi-1
• 8. Sınıf Türkçe Testleri
• Fiilde Çatı Konu Anlatımı (KonuVakti)

Hazırlayan: Türkçe Test Vakti · Son güncelleme: 29 Ekim 2026