8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-2

Bu sayfadaki 20 soruluk test, 8. sınıf Türkçe dersi fiilde çatı konusunun nesnesine göre çatı bölümünü ölçer. Nesnesine göre çatı, fiilin nesne alıp almadığına ve bu durumun eklerle nasıl değiştiğine dayanır. Geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller bu dört başlıkta toplanır; ancak ayrım, ekleri ezberlemekle değil, fiilin ek almadan önceki durumuna bakmakla yapılır. Aşağıda testin hangi becerileri ölçtüğünü, geçişlilik testini, sık yapılan hataları ve dört adımlı çözüm yolunu bulacaksın.

Kazanım

Fiilleri nesnesine göre sınıflandırır; geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiilleri ayırt eder; fiilin geçişlilik durumundaki değişimi açıklar. (Kazanım kodunu MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı’ndan doğrulayın; bu sayfada uydurma kod verilmez.)

Bu testte ne ölçülüyor?

• Geçişli fiil: Nesne alan fiilleri belirleme; “Kitabı okudu.”
• Geçişsiz fiil: Nesne almayan fiilleri ayırt etme; “Uyudu.”
• Oldurgan fiil: Geçişsizken geçişli yapılan fiilleri tanıma; “Oturdu → oturttu.”
• Ettirgen fiil: Geçişliyken yeniden geçişli yapılan fiilleri fark etme; “Yazdı → yazdırdı.”

Nesnesine göre çatı: kısa hatırlatma

Geçişli fiil nesne alır: “Kitabı okudu.” Bu cümlede “Neyi okudu?” sorusunun cevabı vardır; fiil bir nesneye yönelmiştir. “Elmayı yedi.” cümlesinde de aynı durum söz konusudur. Geçişsiz fiil ise nesne almaz: “Uyudu.”, “Güldü.”, “Koştu.” Bu fiillerde “Neyi uyudu?” ya da “Neyi koştu?” diye sorulamaz. Geçişlilik, cümlede nesnenin bulunup bulunmamasıyla değil, fiilin nesne alma kapasitesiyle ilgilidir; “Kitap okudu.” cümlesinde nesne ek almasa da fiil geçişlidir.

Oldurgan fiil, geçişsiz bir fiilin geçişli hâle getirilmesiyle oluşur: “Oturdu → çocuğu oturttu.” Burada “oturmak” nesne almazken “oturtmak” nesne alır; biri birini oturtur. Ettirgen fiil ise geçişli bir fiilin yeniden geçişli yapılmasıdır: “Yazdı → mektubu yazdırdı.” Burada “yazmak” zaten nesne alırken “yazdırmak” işi bir başkasına yaptırmayı anlatır. Kısaca oldurgan, geçişsizi geçişli yapar; ettirgen, geçişliyi bir kat daha geçişli hâle getirir.

Bu değişimi sağlayan ekler “-t, -dır, -tır, -ır, -ut” gibi eklerdir: “otur-t, yaz-dır, gez-dir, çık-ar, kork-ut”. Ancak her ek aynı işlevi vermez; belirleyici olan, fiilin ek almadan önceki geçişlilik durumudur. “Okutmak” fiili “-t” ekiyle kurulmuştur; “okumak” geçişli olduğu için “okutmak” ettirgendir, oldurgan değildir. “Oturtmak” ise “oturmak” geçişsiz olduğu için oldurgandır. Bu yüzden ek ile çatı arasında doğrudan bir eşleştirme yapmak yanıltıcıdır.

Geçişlilik testi: üç soru

• “Ne/neyi/kimi” sorusu cevap alıyor mu? Alıyorsa fiil geçişlidir.
• Nesne ek almasa da fiil geçişli olabilir mi? Evet; “Kitap okudu.” cümlesinde nesne belirtisizdir ama fiil geçişlidir.
• Ek almadan önce fiil nesne alıyor muydu? Almıyorsa ve ekle alıyorsa oldurgan; alıyorsa ve ekle de alıyorsa ettirgen aranır.
• Ekli fiil iki nesne alabiliyor mu? “Mektubu ona yazdırdı” cümlesinde iki nesne vardır; bu, ettirgenliğin güçlü bir göstergesidir.

Oldurgan mı, ettirgen mi?

Ayrım iki adımda yapılır. Birinci adım, fiilin ek almadan önceki hâline bakmaktır: “otur-, uyu-, yat-” geçişsizdir; “oku-, yaz-, aç-” geçişlidir. İkinci adım, ekli hâlin nesne alıp almadığına bakmaktır: “oturttu” nesne alır, “yazdırdı” da nesne alır. Buna göre “oturttu” geçişsizden geçişliye geçtiği için oldurgan, “yazdırdı” geçişliden geçişliye geçtiği için ettirgendir. İki adımı sırayla uygulamak, eklerin aldatıcı benzerliğini ortadan kaldırır.

Nesne türleri: belirtili ve belirtisiz

Geçişli fiillerin nesnesi iki türlü olabilir. Belirtili nesne “-ı/-i” ekini alır ve belirli bir varlığı gösterir: “Kitabı okudu.” Belirtisiz nesne ek almaz ve genel bir varlığı gösterir: “Kitap okudu.” Bu ayrım, geçişlilik sorularında işe yarar; çünkü belirtisiz nesne ek almadığı için gözden kaçabilir. “Çocuk elma yedi.” cümlesinde nesne ek almasa da fiil geçişlidir; “neyi yedi?” sorusuna “elma” cevabı vardır.

Geçişlilik cümlede nasıl görünür?

Geçişlilik, fiilin sözlük anlamında saklıdır; cümlede nesne bulunmasa bile fiil geçişli olabilir. “Bugün çok okudum.” cümlesinde nesne yoktur; ancak “okumak” fiili nesne alabilen bir fiildir, dolayısıyla geçişlidir. Buna karşılık “Bugün çok uyudum.” cümlesinde “uyumak” nesne almaz; fiil geçişsizdir. Bu yüzden geçişlilik sorularında cümlede nesne aramak yerine fiilin nesne alma kapasitesine bakmak gerekir. Bu kapasite, fiilin sözlükteki anlamına bağlıdır ve cümleden cümleye değişmez. Bu yüzden “nesne yok, o hâlde geçişsiz” kestirmesi çoğu zaman yanlıştır.

Sık yapılan 3 hata

1. “-t/-dır” eki görünce hemen ettirgen sanmak. Fiilin önceki geçişlilik durumuna bakmak gerekir; geçişsizden geçişliye geçiş oldurgan, geçişliden geçişliye geçiş ettirgendir.
2. Nesne sorusunu yanlış sormak. Nesne için “ne/neyi/kimi” sorulur; “kime/neye” sorusu dolaylı tümleci bulur.
3. Oldurgan ile ettirgeni karıştırmak. “Oturttu” oldurgan, “yazdırdı” ettirgendir; ayrım fiilin başlangıçtaki geçişlilik durumundadır.

Çözüm stratejisi: 4 adım

1. Nesne sorusunu sor. “Ne/neyi/kimi” sorusuna cevap varsa fiil geçişlidir.
2. Fiilin temel hâline bak. Ek almadan önce geçişli mi, geçişsiz mi?
3. Değişimi belirle. Geçişsizden geçişliye oldurgan, geçişliden geçişliye ettirgen denir.
4. Ekleri kontrol et. “-t, -dır, -tır” eklerinin işlevini cümledeki kullanımla doğrula.

Örnek çözüm

“Anne, çocuğu erkenden yatırdı; ardından mutfakta çayı demledi ve bulaşıkları yıkattı.” Bu cümlede “yatırdı” fiili geçişsiz olan “yatmak” fiilinden türemiştir ve nesne alır; bu yüzden oldurgandır. “Demledi” fiili geçişlidir; “çayı demledi” ifadesinde nesne vardır. “Yıkattı” fiili ise geçişli olan “yıkamak” fiilinden türemiştir ve işi bir başkasına yaptırmayı anlatır; bu yüzden ettirgendir. Soru “Bu cümlede hangi fiil ettirgendir?” diye soruyorsa, ekten çok fiilin başlangıçtaki geçişlilik durumuna bakmak gerekir.

Nasıl çalışmalı?

Geçişlilik, fiilleri cümle içinde kullanarak öğrenilir. Her gün beş fiil seç ve her biriyle iki cümle yaz: birinde nesneyle, birinde nesnesiz. Ardından aynı fiile “-t, -dır, -tır” eklerinden birini getirip yeni cümle kur ve çatının nasıl değiştiğini not et. “Otur-oturt, yaz-yazdır, oku-okut” üçlüsü bu alıştırma için idealdir. Testte yanlış yaptığın sorularda nesne sorusunu mu yanlış sorduğunu, yoksa başlangıçtaki geçişlilik durumunu mu atladığını belirle. Bu iki hata grubu farklı çalışma gerektirir: birincisi için soru sorma, ikincisi için fiil listesi çalışması yapılmalıdır. Fiillerin ek almadan önceki hâlini zihinde tutmak, ilk bakışta zor görünse de birkaç tekrardan sonra kendiliğinden yerleşir.

İlgili içerik

• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testleri (6 test)
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-1
• 8. Sınıf Fiilde Çatı Testi-3
• 8. Sınıf Türkçe Testleri
• Fiilde Çatı Konu Anlatımı (KonuVakti)

Hazırlayan: Türkçe Test Vakti · Son güncelleme: 29 Ekim 2026